Het leven van Salaheddine

De bevrijding van Jeruzalem door 'n man met groot karakter.

In een positie van macht is te zien hoe we daadwerkelijk zijn, Salaheddine was een voorbeeld van de juiste omgang met zijn verkregen macht.

Salaheddine was een zeer nobele man, iemand die niet gecorrumpeerd werd door macht, maar er juist rechtvaardiger van leek te worden. Toen in 1099 de kruisvaarders Jeruzalem innamen, vermoordden zij alles en iedereen op hun pad. Zelfs andere christenen (met name van de orthodoxe kerk) moesten het ontgelden en ook moslims en joden waren niet veilig voor hun terreur.

Toen 88 jaar later het leger van Salaheddine Jeruzalem heroverde gebeurde er iets heel anders: de kruisvaarders werden weliswaar uit de stad verwijderd, maar zij kregen grotendeels amnestie (inclusief een vrijgeleide), de joden en christenen die reeds in de stad waren, wisten zich door hem beschermd en mochten hun religie blijven uitoefenen. Rechtvaardigheid in het aangezicht van macht: dat was de sterkste karaktereigenschap van Salaheddine. Laten we kijken hoe zijn leven verliep en hoe we ons deze karaktereigenschap eigen kunnen maken.

Salaheddine werd geboren als Yusuf ibn Ayyubi, in 1137/1138 in Tikrit, tegenwoordig Irak, uit een Koerdische familie, opgegroeid in Mosul en Damascus. De naam Salaheddine kreeg hij vanwege zijn gedrag: ‘salaah’-al-‘dien’ betekent zoveel als ‘rechtvaardigheid van de religie’. Hij sprak Arabisch, Koerdisch en Turks en werd opgeleid in zowel militaire, religieuze en culturele vakken. Hij bekwaamde zich in de kunst van de genealogieën, biografieën, geschiedenis, religieuze wetskennis en poëzie. Te midden van verschuivende machtsverhoudingen vertrekt zijn familie naar Damascus. Hier leeft hij enige tijd en vindt hij emplooi onder emir(leider) Nur al-Din, die hem naar het Fatimidische Egypte stuurt.

Op dat moment is er sprake van een gefragmenteerde moslimmacht: aan de ene kant is er het desintegrerend kalifaatschap van de Abassieden, aan de andere kant bevindt zich het Fatimidische rijk in Egypte (waar de sjiitische Fatimiden over een grotendeels soennitische meerderheid heersen). Vervolgens zijn er ook nog de diverse kruistochten die vanaf het einde van de 11de eeuw plaatsvinden.

Wanneer hij door Nur-al-Din naar het Fatimidische Egypte wordt gestuurd klimt hij snel op tot vizier onder de kalief(leider) Al-Adid. Op dat moment is de politieke macht van de Fatimidische kalief al langere tijd afgekalfd en ligt de daadwerkelijke macht bij de vizier. Op die manier weet Salaheddine heel Egypte onder zijn macht te brengen. Na het overlijden van emir Nur-al-Din en kalief Al-Adid, verenigt hij Egypte met diverse gebieden in Syrië en uiteindelijk bevrijdt hij in 1187 Palestina en Jeruzalem van de kruisvaarders. Vervolgens zoekt hij aansluiting bij het soennitische Abassidische rijk. Hij overlijdt in 1193 in Damascus, nadat hij veel van zijn rijkdom heeft weggegeven. Hij ligt begraven in een mausoleum naast de Umayyadenmoskee.

Gedurende zijn leven werd hij geroemd door vriend en vijand om zijn respectvolle en edele gedrag. Hij verwarde hiermee de kruisvaarders omdat hij vele eigenschappen tentoonspreidde in de strijd, die zij juist als ‘christelijk’ zouden omschrijven. Beroemd is het volgende incident: kruisvaarder Richard Leeuwenhart verloor tijdens een veldslag zijn paard. Salaheddine stuurde hem een van zijn eigen paarden, omdat hij vond dat een legeraanvoerder nooit zonder paard zou moeten strijden.

Niet alleen in de strijd was Salaheddine nobel. Reeds tijdens zijn opkomst als vizier en leider van Egypte werd duidelijk, dat hij respect voor andersdenkende en andersgelovigen kon opbrengen. Zo liet hij in Egypte alle Koptische christenen en joden hun overheidsposities behouden. Daarmee zorgde hij ook voor een continuïteit van economisch beleid en verstevigde hij de positie van Egypte. Tegelijkertijd zorgde hij wel voor specifieke hervormingen in de Egyptische maatschappij. Zo gaf hij opdracht om niet-islamitische vormen van belasting af te schaffen en begon hij met de opbouw van een machtige zeevloot. Verder liet hij verschillende moskeeën en scholen bouwen om de soennitische massa te onderwijzen.

Rond zijn 36ste jaar was hij een van de machtigste mensen ter wereld. Hij was echter met name beroemd vanwege zijn nederigheid. Hij leek vooral gericht te zijn op het bevrijden van de islamitische landen en niet op het vergaren van rijkdom of andersoortige werelds vermaak. Zoals de vier rechtgeleide kaliefen die na de profeet (vrede en zegeningen zij met hem) de ummah leidde, was hij streng voor zichzelf en gemakkelijk voor anderen. Hij weigerde zich te laten corrumperen door geld en besteedde al zijn inkomsten aan het versterken van zijn leger. Hij stond hierdoor als individu ook wel bekend als al-zaahid, ofwel: de asceet.

Tegen de tijd dat het hem gelukt was om Jeruzalem te bevrijden kwam de vraag; wat te doen met de overwonnen kruisvaarders? 88 jaar eerder stonden de kruisvaarders tot hun enkels in het bloed van moslims, joden en andersdenkende christenen nadat zij de stad hadden veroverd. Salaheddine zou het anders aanpakken: hij liet iedere kruisvaarder op vreedzame wijze Jeruzalem verlaten. Degenen die ertoe in staat waren, konden zich vrijkopen, de rest mocht gratis vertrekken.

Dit is het eerste wat Salaheddine vervolgens deed na de overwinning: hij beloofde de bevolking dat hij de Haram (de Moskee op de berg) zo snel mogelijk gereed zou maken voor het vrijdagsgebed. Met zijn volgelingen hebben ze vervolgens de gehele moskee schoon gemaakt, meubels van de kruisvaarders verwijderd, mest van hun paarden geruimd, de minbar geïnstalleerd die ze uit Damascus mee hadden genomen, de kalligrafie zichtbaar gemaakt nadat deze door de kruisvaarders was bedekt. Binnen een week kon de plicht van het vrijdagsgebed er weer vervuld worden.

Als we nu kijken naar het leven van Salaheddine en naar zijn belangrijkste karaktereigenschappen, dan springt er eigenlijk eentje bovenuit: zijn rechtvaardigheid in een positie van macht, met name ten opzichte van andersdenkenden. Salaheddine liet zowel tijdens zijn regeerperiode in Egypte als na de herovering van Jeruzalem de aanhangers van andere geloven met rust. Hij leefde daadwerkelijk volgens het Koranisch adagium:

Allah verbiedt jullie niet om met degenen die jullie niet bestrijden vanwege de godsdienst, en die jullie niet uit jullie woonplaatsen verdrijven, goed en rechtvaardig om te gaan. Voorwaar. Allah houdt van de rechtvaardigen.

Koran, hoofdstuk 60:8

Om onszelf deze karaktereigenschap eigen te maken, dienen we onszelf, de situatie waarin we ons bevinden en onze religie goed te kennen. We dienen onszelf goed te kennen: zijn we opvliegend of emotioneel van nature? Hebben we een bepaalde voorliefde voor wereldse zaken waartegen we onszelf en anderen moeten beschermen? Vervolgens is het goed om de situatie te begrijpen waarin we onszelf bevinden: is dit een moment waarop we emotioneel of boos kunnen worden? Moeten we een keuze maken tussen onszelf en anderen die betrekking heeft op iets waar we juist heel veel van houden? Als je dit soort zaken tijdig herkent, kun je er nog actie tegen ondernemen door jezelf rustiger te maken, of door jezelf uit de situatie te nemen, of, wanneer je jezelf sterk voelt, door tegengesteld te handelen als dat je normaal zou doen! Met andere woorden: door hetgeen je zelf wilt hebben juist weg te geven of door je boosheid of teleurstelling te vervangen door oprecht het beste voor een ander te wensen.

Vervolgens moeten we ook onze religie kennen. Zoals Allah meerdere malen zegt in de Koran: “Allah houdt van de rechtvaardigen.” En de profeet (vrede en zegeningen zij met hem) leert ons: “je gelooft pas echt als je voor jouw broeder (in de mensheid) wenst, wat je voor jezelf wenst.” (Bukhari en Muslim). Op die manier leer je jezelf zaken te ontzeggen en leer je te delen op momenten dat je vroeger misschien iets voor jezelf wilde houden. En, wat nog belangrijker is, je leert rechtvaardig te zijn tegenover mensen die je niet goed kent, die misschien wel een heel andere manier van leven erop na houden dan jij.

Wees dus als Salaheddine: wees streng voor jezelf en makkelijk voor anderen. Wees rechtvaardig, met name als je jezelf in een positie van macht en autoriteit bevindt. Wees vrijgevig juist als je iets wilt houden voor jezelf. Moge Allah ons hierbij helpen. Amien.